Wij zijn vooral geconfronteerd met de vraag in hoeverre Oranjeverenigingen aansprakelijk zijn jegens derden in het geval activiteiten worden afgelast. In deze nieuwsbrief willen wij onze leden een beeld geven van de juridische aspecten van deze problematiek en hoe daar het beste mee om te gaan. De informatie in deze nieuwsbrief is uitdrukkelijk slechts bedoeld als algemene introductie en niet om op concrete gevallen te worden toegepast.

Om praktische redenen is ervoor gekozen om dit artikel te beperken tot de activiteiten rond de Koninginnedagviering. De behandelde juridische principes vinden in beginsel gelijke toepassing in verband met de organisatie van andere evenementen.

Overeenkomsten en aansprakelijkheid
Bij de organisatie op en rond Koninginnedag werken Oranjeverenigingen vaak intensief samen met de gemeente en met lokale ondernemers. In het kader van deze samenwerking maken de diverse betrokken partijen afspraken met elkaar.

Wat zijn de gevolgen indien een partij de verplichtingen volgens de overeenkomst niet nakomt?
Iedere tekortkoming in het nakomen van de overeenkomst (wanprestatie) verplicht de nalatige partij in beginsel om de schade die de andere partij daardoor lijdt, te vergoeden. Dit kan anders zijn indien het niet nakomen van de overeenkomst niet kan worden toegerekend aan de nalatige partij (overmacht).

Van overmacht is sprake indien de tekortkoming niet te wijten is aan de schuld van de nalatige partij, en ook niet op grond van de wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor rekening van de nalatige partij dient te komen. Het is dus een subjectief criterium: of sprake is van overmacht zal altijd beoordeeld moeten worden aan de hand van alle omstandigheden van het geval.

Het voert te ver om binnen het bestek van dit artikel al te diep in te gaan op de vele finesses van het juridische begrip 'overmacht'.

Over het algemeen zal sprake moeten zijn van een bijzondere, onvoorzienbare omstandigheid die buiten de macht van de nalatige partij ligt en (in de meeste gevallen) nakoming van de overeenkomst onmogelijk maakt.

De afschuwelijke gebeurtenissen van Koninginnedag 2009 zijn een voorbeeld van een omstandigheid op grond waarvan Oranjeverenigingen waarschijnlijk een geslaagd beroep op overmacht zouden kunnen doen.

Rechtsverhouding tussen de Oranjeverenigingen en ondernemers
Wanneer de Oranjevereniging bepaalde afspraken met derden (bijvoorbeeld bij Koninginnedag betrokken ondernemers) rond de Koninginnedagviering niet nakomt, kan zij onder bepaalde omstandigheden jegens deze derden aansprakelijk zijn voor schade die daardoor is ontstaan.

Of in een bepaald geval sprake is van aansprakelijkheid van de Oranjevereniging hangt af van de omstandigheden van dat geval en met name van (1) de vraag of de Oranjevereniging zich met succes op overmacht kan beroepen en (2) wat partijen zijn overeengekomen.

Ieder beroep op overmacht dient afzonderlijk te worden bekeken. Het enkele feit dat bijvoorbeeld de gemeente de Koninginnedagviering met een beroep op overmacht heeft afgelast, betekent niet per definitie dat ook de Oranjevereniging een geslaagd beroep op overmacht kan doen (hoewel in een dergelijk geval slechts in uitzonderlijke omstandigheden geen sprake van overmacht zal zijn). Het intrekken door de gemeente van de voor Koninginnedag verstrekte vergunningen rechtvaardigt in beginsel een beroep op overmacht door de Oranjevereniging.

Onrechtmatige daad
Onder bepaalde omstandigheden kan iemand, ook zonder een overeenkomst te hebben gesloten, aansprakelijk zijn voor schade die door zijn handelen of nalaten is veroorzaakt. Het gaat dan om schade door een onrechtmatige daad. Een onrechtmatige daad is, kort gezegd, het op onwettige of onbehoorlijke wijze handelen of nalaten waardoor een ander wordt benadeeld of schade toegebracht.

Rechtsverhouding tussen de Oranjevereniging en de gemeente
De rechtsverhouding tussen Oranjevereniging en gemeente is meestal niet gebaseerd op een privaatrechtelijke overeenkomst, maar bijvoorbeeld op een of meer verleende vergunningen. Wanneer de gemeente beslist dat bepaalde Koninginnedagactiviteiten worden afgelast, is het mogelijk dat de betrokken Oranjevereniging schade ondervindt, bijvoorbeeld in de kosten om de activiteit te organiseren. Of de Oranjevereniging die schade van de gemeente vergoed krijgt, hangt af van de vraag of het handelen van de gemeente in de gegeven omstandigheden een onrechtmatige daad oplevert. Het voorgaande laat onverlet de mogelijkheid dat de gemeente met de Oranjevereniging en andere betrokken partijen in overleg treedt om tot een voor alle betrokkenen bevredigende oplossing te komen.

Contractuele mogelijkheden
In een schriftelijke overeenkomst kunt u bepalingen opnemen, waardoor de negatieve gevolgen van wanprestatie van de Oranjevereniging onder bepaalde omstandigheden beperkt of zelfs nihil blijven.

Zo kan de Oranjevereniging overeenkomen dat zij onder bepaalde omstandigheden (zoals het afgelasten van (een deel van) de festiviteiten, calamiteiten rond het Koningshuis, enz.) bepaalde contractuele verplichtingen niet hoeft na te komen.

Een andere mogelijkheid is dat de Oranjevereniging overeenkomt dat de toerekenbaarheid van een bepaalde tekortkoming, wordt beperkt of uitgesloten. Hierdoor spreekt u feitelijk met de andere partij af dat bepaalde omstandigheden kwalificeren als 'overmacht'.

Tot slot kan de Oranjevereniging overeenkomen dat zij niet, of slechts beperkt, aansprakelijk is voor de gevolgen van iedere of een bepaalde toerekenbare tekortkoming (een 'exoneratiebeding').

De formulering van een dergelijke contractuele clausule is van belang. Daarmee wordt immers bepaald onder welke omstandigheden de Oranjevereniging zich kan disculperen. Men kan denken aan een omschrijving als: “iedere gebeurtenis die naar aard en strekking, op welke wijze ook, niet verenigbaar is met het karakter van de Koninginnedagviering, en/of na het plaatsvinden waarvan van de Oranjevereniging redelijkerwijs niet kan worden gevergd dat zij de Koninginnedagviering (verder) doorgang laat vinden, een en ander ter uitsluitende beoordeling van de Oranjevereniging.”

In beginsel kan de Oranjevereniging iedere mogelijke beschermingsconstructie kiezen: uitgangspunt is immers de contractsvrijheid. Een beroep op een (te) vergaande beperking kan echter door de rechter worden gepasseerd, wanneer hij van mening is dat het beroep in de gegeven omstandigheden “naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar” is.

Verzekering
Om eventuele aansprakelijkheid af te dekken is het ten zeerste aan te raden om als Oranjevereniging een verzekering af te sluiten. Afhankelijk van het soort verzekering en de specifieke polisvoorwaarden dekken bijvoorbeeld evenementenverzekeringen onder bepaalde voorwaarden de volgende risico’s: schade aan deelnemers van de activiteiten en schade ontstaan doordat de activiteiten geen doorgang kunnen vinden.

Conclusie
Het is raadzaam afspraken schriftelijk vast te leggen. In een dergelijke overeenkomst kunt u de aansprakelijkheid van de Oranjevereniging beperken of uitsluiten. Het verdient zeer de voorkeur om het (resterende) risico van aansprakelijkheid af te dekken door het afsluiten van een verzekering.

In opdracht van de Bond van Oranjeverenigingen samengesteld door CMS Derks Star Busmann, maart 2010